Günümüzde çevresel sorunların en önemli sebeplerinden biri olarak atıklar karşımıza çıkıyor. Elbette çevre kirliliğini oluşturan birçok faktör var ancak atıklar kirliliğin en temel sebepleri arasında yer alıyor. Sanayinin gelişmesi ve artan nüfus ile üretim ve tüketim miktarları artmış bulunmakta. Hâl böyleyken atıkların da buna paralel bir artış gösterdiğini söylemek yanlış olmayacaktır.

Geleceğimiz için ciddi sorunlar yaratan atıkların kontrol altında tutulması gerekiyor. Kirliliğin artması tarımda verimsizleşme, besin zincirinin bozulması ve zararlı organizmaların ortaya çıkması gibi tehlikeli sonuçlar ortaya çıkarıyor. Tüm bu olumsuzluklara karşı devletler ve kurumlar, atıkların çevreye en az etki ile yönetilmesini amaçlayan çalışmalar yürütüyor. Peki atık yönetimi nedir? Atık yönetiminde izlenen adımlar nelerdir? Gelin detaylara birlikte bakalım.

Atık yönetimi nedir?

Herhangi bir faaliyet sonucu oluşan, çevreye atılan veya bırakılan her türlü madde atık olarak tanımlanmaktadır. Atık yönetimi atığın oluşumunun önlenmesi, kaynağında azaltılması, özelliğine ve türüne göre ayrılması, biriktirilmesi, toplanması, geçici depolanması, taşınması, ara depolanması, yeniden kullanılması, geri dönüşümü, enerji geri kazanımı dâhil geri kazanılması, bertarafı, bertaraf işlemleri sonrası izlenmesi, kontrolü ve denetimi işlemlerini içeren bir sistemdir.

Atık yönetimine ilişkin yayımlanan yönetmelikler, kurumların ve tesislerin belirli çerçevelerde, benzer standartlarda ve organize şekilde hareket etmelerini sağlıyor. Ülkemizde 2015 yılında yayımlanan Atık Yönetimi Yönetmeliği ve 2019 yılında yayımlanan Sıfır Atık Yönetmeliği, kurumların ve tesislerin atık yönetimindeki rolünü ve sorumluluklarını tanımlıyor. Atık yönetimi hiyerarşisine göre planlanan operasyonlar, sürdürülebilir dünya çalışmalarında etkili rol oynuyor. Gelin atık yönetim süreçlerinde mutlaka dikkate alınması ve uygulanması gereken atık yönetim hiyerarşisini birlikte inceleyelim.

Atık yönetim hiyerarşisi nedir?

Atık yönetiminde önceliklerin belirlenmesi amacıyla hazırlanan hiyerarşi, atıkların en verimli yollarla yönetilmesini amaçlıyor. Buna göre hiyerarşide yer alan altı başlığa yakından bakalım:

Üretim, tüketim ve hizmet süreçlerinde planlanan önleme faaliyetleri doğrultusunda çevresel açıdan belirli ölçütlere, temel şart ve özelliklere göre alınacak tedbirler ile atık miktarının düşürülmesidir.

Atıkların tasarlandıkları halleriyle tekrar tekrar kullanılabildiği durumları ifade eder. Cam şişeler, plastik poşetler ve kıyafetler gibi ürünler atık statüsüne gelene kadar yeniden kullanılabilir.

Geri dönüştürülebilir ürünlerin\tkaynağında ayrı toplanıp işlenerek asıl kullanım amacı ya da diğer amaçlar doğrultusunda kullanılmak üzere ürünlere, malzemelere ya da maddelere dönüştürülmesi işlemidir. Geri dönüşüm sayesinde doğal kaynaklar korunurken oluşan atık miktarı da azalacaktır. Geri dönüşüm performansı atıkların çöp vb. diğer atıklardan ayrı olarak kaynağında doğru ayrılması ile doğru orantılı olarak artmaktadır.

Geri dönüşümü mümkün olmayan atıklardan çeşitli yollarla enerji elde edilmesi işlemlerinin bütünüdür.

Yeniden kullanım ve/veya enerji geri kazanımı dahil herhangi bir geri kazanımın mümkün olmadığı hallerde atıkların etkisiz hale getirildiği ve ortadan kaldırıldığı yöntemler bertaraf olarak tanımlanmaktadır. Bertaraf, atık yönetim hiyerarşisindeki son seçenek olup listedeki ilk beş maddenin uygulanamaması halinde akla gelen yöntem olmalıdır.

1. Atık önleme
2. Hiyerarşinin ilk basamağında bulunan atık önlemede amaç, üretim ve tüketim alışkanlarımızda yapabileceğimiz değişiklikler, proses ve teknoloji değişiklikleri gibi yöntemler ile süreçlerin atık oluşturmadan yönetilmesidir

    

3. Atık azaltma
4. Yeniden kullanma
5. Geri dönüşüm
6. Enerji Geri Kazanımı
7. Bertaraf

Atık yönetim hiyerarşisinin tüm aşamalarını inceledik. Peki etkili atık yönetiminde uygulanması gereken adımlar neler? Atık yönetim tesisleri bu süreçte hangi adımları takip etmeli? Şimdi de bu soruların cevaplarına bakalım.

Etkili atık yönetimi için püf noktaları

Tesisler, atık yönetimi aşamalarının etkili ve verimli bir şekilde uygulayabilmek için sistematik süreçlere ihtiyaç duyuyor. Atık yönetiminde yaşanabilecek aksaklıklar sistemin verimliliğini etkileyebileceği gibi çevreye fayda sağlamaya çalışırken zarar vermenize de neden olabilir. Bu sebeple yönetmelikler çerçevesinde ve profesyonelce hareket edilmesi gerekiyor. İşte 8 maddede etkili atık yönetiminin püf noktaları:

“Atık yönetiminde yaşanabilecek aksaklıklar sistemin verimliliğini etkileyebileceği gibi çevreye fayda sağlamaya çalışırken zarar vermenize de neden olabilir. Bu nedenle yönetmelikler çerçevesinde ve profesyonelce hareket edilmesi gerekiyor.”

Atık yönetimi sürecinin tek elden yürütülmesi, birbirine bağlı adımların kontrollü şekilde ilerlemesinde önemli bir faktördür. Bu nedenle bir sorumlu ve ona bağlı çalışacak atık yönetimi personellerinden oluşan bir yapı oluşturmak atık kontrolünü elde tutmanıza fayda sağlayacaktır.

Tesiste çıkan tüm atıkların tanımlanması ve kaynaklarının belirlenmesi önemlidir. Bu şekilde zaman ve iş gücü planlaması yapılabilir. Tesisteki atıkların oluşum sıklığı, miktarı ve kaynağı tespit edildikten sonra mevzuatlar çerçevesinde yönetim işlem adımları belirlenir.

Atık yönetiminde süreci başarıya ulaştıran en önemli unsurlardan biri atıkların kaynağında ayrı toplanmasıdır. Atıkların kaynağında ayrıştırılmaması sonraki yönetim süreçlerinde zaman, işgücü ve kalite kaybına sebep olacaktır. Ayrı toplama için atıkların oluştuğu yerlere her bir atık türü için ayrı toplama ekipmanları (konteyner vb.) yerleştirmek faydalı olacaktır.

Atık yönetiminde atık türlerini tanımak, riskleri, etkileri, uygulanacak işlemler ve süreçleri bilmek önemlidir. Bu sebeple atık yönetimi ekibi başta olmak üzere tüm personele atık yönetimi eğitimi verilmesi faydalı olacaktır. Atık yönetimi konusunda herkes üzerine düşeni bilir ve gerekli hassasiyeti gösterirse süreçlerin başarısı artacaktır.

Tesis içerisinde kaynağında ayrı toplanan atıkların, işlenene kadar çevreye zarar vermeden güvenle depolanabilmesi için geçici atık depolarına ihtiyaç duyulmaktadır. Atıkların türlerine göre ayrı olarak depolanabilmesi için atık yönetimi yönetmeliklerince belirlenen koşullarda depolama alanları inşa edilmelidir. Tesis içerisinde bulundurulacak geçici atık depoları, atıkların geri kazanım veya bertaraf sürecine kadar çevreye zarar vermeden güvenle bekletilmesine imkân sağlayacaktır.

Atıklar depolanırken ve taşınırken bazı ön işlemlere tabi tutulmasına ihtiyaç duyulabilmektedir. Atıkların presleme vb. yöntemler ile hacminin azaltılması, nem içeriği yüksek atıkların kurutulması, faz farkına göre ayrıştırılabilecek atıkların çöktürme veya yüzdürme gibi işlemlerle ayrıştırılması atık ön işleme yöntemlerine örnek olarak gösterilebilir.

Faaliyetleriniz sonucu oluşan atıkların doğrudan kaynaktan veya geçici atık depolama alanlarından işlenmek üzere mevzuatta belirtilen hususlara uygun olarak yetkilendirilmiş taşıma araçları ile lisanslı atık işleme tesislerine gönderilmesi gerekmektedir.

Atık yönetimi sürecindeki tüm işlemlerin kayıtları tutulmalıdır. Bu kayıtlar gerek yasal prosedürlerde gerekse tesis içi atık yönetim planlarının düzenlenmesinde kolaylıklar sağlayacaktır.

1. Uzmanlaşma
2. Tanımlama
3. Kaynağında ayrı toplama
4. Personel eğitimi
5. Geçici atık depolama sahası
6. Ön işlem
7. Atıkların transferi
8. Kayıt tutma

Etkili atık yönetimi için kullanılması gereken bu yöntemler, sürecin başarısını mutlaka artıracaktır.

SOCAR Türkiye’den sıfır atık başarısı

Atık yönetimine verdiğimiz önemle ülkemizde döngüsel ekonomiye katkı sağlamaya devam ediyor, atık yönetim hiyerarşisine uygun olarak oluşturduğumuz Sıfır Atık Yönetim Sistemi ile çevre ve insan sağlığını korumayı hedefliyoruz.

SOCAR Türkiye’de atık yönetimini iyileştirmek için öncü projeler yürütüyoruz. Bu kapsamdaki çalışmalarımızdan biri olan ODTÜ iş birliğiyle gerçekleştirdiğimiz “Atık Poliolefinlerden Rafineri ve Petrokimya Girdisine Uygun Hammadde Geliştirilmesi” projesini başlattık. Çalışmalar tamamlandığında plastik atıkları petrokimya endüstrisinde kullanılacak hammaddelere dönüştürmeyi amaçlıyoruz.

Özetle SOCAR Türkiye olarak sürdürülebilir bir dünya için atık yönetimi çalışmalarımızı geliştirerek sürdürüyoruz.